Skolioza u dzieci i młodzieży – czy fizjoterapia metodą FITS naprawdę ma znaczenie?

Szybka odpowiedź: Tak – wczesna, specjalistyczna fizjoterapia metodą FITS może spowolnić, a nawet zatrzymać progresję skoliozy u rosnącego dziecka. Warunek? Indywidualny program, systematyczność i współpraca całego „trójkąta”: terapeuta–dziecko–rodzic.

Spis treści

1. Czym naprawdę jest skolioza?
2. Dlaczego fizjoterapia, a nie „poczekamy”?
3. Metoda FITS – co to takiego?
4. Jakie ćwiczenia stosujemy?
5. Przykład z gabinetu
6. Na co uważać?
7. Najczęstsze pytania rodziców
8. Źródła naukowe

Czym naprawdę jest skolioza?

Wielu rodziców słyszy „skrzywienie kręgosłupa” i wyobraża sobie prostą linię, która lekko odchyliła się w bok. W rzeczywistości skolioza to trójpłaszczyznowa deformacja – kręgosłup nie tylko wygina się na boki, ale jednocześnie rotuje i zmienia swoje naturalne krzywizny przód–tył. Dlatego u dziecka ze skoliozą możemy zaobserwować asymetrię barków, nierówną linię talii, a przy skłonie – charakterystyczny „garb żebrowy”.

Skolioza idiopatyczna – czyli taka, której przyczyna nie jest jednoznacznie określona – stanowi ok. 80 % wszystkich skolioz u dzieci i młodzieży. Pojawia się najczęściej w okresach szybkiego wzrostu: między 10. a 14. rokiem życia. I właśnie ten wzrost jest jednocześnie największym zagrożeniem i największą szansą – bo dopóki dziecko rośnie, skolioza może się pogłębiać, ale też odpowiada na terapię.

Dlaczego fizjoterapia, a nie „poczekamy i zobaczymy”?

Przez lata panowało podejście: „skrzywienie jest niewielkie, więc obserwujemy”. Problem w tym, że sama obserwacja bez aktywnego działania zwiększa ryzyko pogłębienia się skoliozy – szczególnie w okresie pokwitania, gdy tempo wzrostu jest największe. Międzynarodowe wytyczne SOSORT z 2018 r. jednoznacznie rekomendują wdrożenie specyficznych ćwiczeń fizjoterapeutycznych (PSSE) jako pierwszego kroku w leczeniu zachowawczym skoliozy idiopatycznej.

Co więcej, badania kliniczne pokazują, że ćwiczenia specyficzne mogą zmniejszyć liczbę pacjentów wymagających gorsetu. Nie oznacza to, że ćwiczenia „zastępują” gorset w każdym przypadku – ale dobrze prowadzona terapia daje szansę na uniknięcie go lub skrócenie czasu noszenia.

Metoda FITS – co to takiego?

FITS (Functional Individual Therapy of Scoliosis) to jedna z uznanych na świecie szkół ćwiczeń specyficznych dla skoliozy, zaliczana do grupy PSSE (Physiotherapeutic Scoliosis-Specific Exercises). Została opracowana w Polsce i jest stosowana w wielu ośrodkach w Europie.

Jej główna zasada to indywidualność – nie ma jednego zestawu ćwiczeń „na skoliozę”. Program jest dobierany na podstawie:

• typu skoliozy (lokalizacja, kierunek, liczba łuków),
• etapu dojrzewania i tempa wzrostu dziecka,
• poziomu kontroli posturalnej i świadomości ciała,
• codziennych aktywności i nawyków ruchowych dziecka.

W przeglądach naukowych FITS jest wymieniana obok innych uznanych metod – takich jak Schroth, SEAS czy Lyon – jako forma terapii, dla której istnieją dowody na skuteczność w hamowaniu progresji skoliozy.

Jakie ćwiczenia stosujemy?

Terapia metodą FITS opiera się na kilku filarach, które terapeuta dostosowuje do konkretnego dziecka:

• Autokorekcja w trzech płaszczyznach – dziecko uczy się świadomie korygować ustawienie ciała, nie tylko „w bok”, ale też rotację i krzywizny przód–tył.
• Nauka prawidłowego ustawienia w siadzie i staniu – bo terapia nie kończy się na macie. Dziecko musi wiedzieć, jak siedzieć w ławce, stać w kolejce czy nosić plecak.
• Ćwiczenia oddechowe kierowane – oddech pomaga modelować klatkę piersiową i wspiera korekcję rotacji tułowia.
• Stabilizacja i kontrola posturalna – wzmacnianie mięśni głębokich, które „trzymają” korekcję na co dzień.
• Praca domowa – regularne, krótkie sesje ćwiczeń w domu, zgodnie z zaleceniami terapeuty. Bez tego nawet najlepsza terapia w gabinecie nie przyniesie pełnych efektów.

Przykład z gabinetu

Dziecko w wieku szkolnym zostało zgłoszone z powodu widocznej asymetrii barków i tułowia. W badaniu funkcjonalnym stwierdzono zaburzoną kontrolę posturalną, rotację tułowia i asymetrię obciążania kończyn dolnych.

Po wdrożeniu indywidualnej terapii metodą FITS oraz regularnych ćwiczeń domowych poprawiła się świadomość postawy, stabilizacja tułowia i symetria ustawienia ciała. Rodzic został przeszkolony w zakresie kontroli postawy dziecka podczas codziennych czynności – siedzenia, stania, noszenia plecaka.

Opis zanonimizowany. Każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny.

Na co uważać?

• Ćwiczenia „z internetu” bez diagnozy typu skoliozy mogą pogorszyć sytuację – korekcja w złym kierunku jest gorsza niż brak korekcji.
• Brak systematyczności znacząco zmniejsza skuteczność terapii. Ćwiczenia domowe to nie opcja – to część leczenia.
• Szybki wzrost dziecka wymaga regularnych kontroli – zarówno u fizjoterapeuty, jak i u ortopedy.
• Przy progresji skrzywienia konieczna jest ścisła współpraca z lekarzem ortopedą – to on decyduje o ewentualnym gorsecie lub dalszym postępowaniu.

Najczęstsze pytania rodziców

Czy skolioza zawsze się pogłębia?

Nie zawsze, ale ryzyko progresji jest największe w okresie intensywnego wzrostu (skok pokwitaniowy). Dlatego wczesna interwencja – zanim wzrost się zakończy – daje najlepsze szanse na zahamowanie pogłębiania się skrzywienia. Czy ćwiczenia mogą zastąpić gorset?

W niektórych przypadkach specjalistyczne ćwiczenia mogą zmniejszyć potrzebę stosowania gorsetu. Badania wskazują, że PSSE mogą zredukować liczbę pacjentów wymagających gorsetowania. Jednak przy większych skrzywieniach lub szybkiej progresji ćwiczenia i gorset często się uzupełniają – to decyzja podejmowana przez ortopedę i fizjoterapeutę wspólnie. Jak często dziecko powinno ćwiczyć?

Program domowy jest ustalany indywidualnie. Zwykle rekomendowane jest wykonywanie ćwiczeń codziennie lub co drugi dzień, przez 15–30 minut. Wizyty w gabinecie odbywają się co 1–4 tygodnie – w zależności od etapu terapii i tempa wzrostu dziecka. Czy skolioza boli?

Skolioza u dzieci i nastolatków najczęściej nie powoduje bólu. Jeśli dziecko zgłasza ból pleców, należy przeprowadzić dokładniejszą diagnostykę – ból może mieć inną przyczynę. U dorosłych ze skoliozą bóle pojawiają się częściej, zwłaszcza przy braku aktywności fizycznej i osłabieniu mięśni stabilizujących. Kiedy konieczna jest konsultacja ortopedyczna?

Konsultacja z lekarzem ortopedą jest wskazana, gdy: skrzywienie przekracza 20–25° wg Cobba, dochodzi do szybkiej progresji, dziecko jest w fazie intensywnego wzrostu, albo gdy dotychczasowa terapia nie daje oczekiwanych rezultatów. Fizjoterapeuta powinien współpracować z ortopedą na każdym etapie leczenia.

Źródła naukowe

1. Negrini S, Donzelli S, Aulisa AG, Czaprowski D, et al. 2016 SOSORT guidelines: orthopaedic and rehabilitation treatment of idiopathic scoliosis during growth. Scoliosis Spinal Disord. 2018;13:3. doi:10.1186/s13013-017-0145-8
2. Negrini S, Zaina F, Romano M, et al. Physiotherapy scoliosis-specific exercises – a comprehensive review of seven major schools. Scoliosis. 2008;3:4. doi:10.1186/1748-7161-3-4
3. Negrini S, Romano M, Minozzi S, et al. Exercises for adolescent idiopathic scoliosis: a Cochrane systematic review. Spine. 2014;39(14):E852–E863. doi:10.1097/BRS.0000000000000346
4. Schreiber S, Parent EC, Moez EK, et al. The effect of Schroth exercises added to standard of care on quality of life in adolescents with idiopathic scoliosis – an RCT. Scoliosis. 2015;10:24. doi:10.1186/s13013-015-0048-5
5. Negrini A, Negrini MG, Donzelli S, et al. Scoliosis-specific exercises can reduce progression of severe curves in adult idiopathic scoliosis. Scoliosis. 2015;10:20. doi:10.1186/s13013-015-0044-9
6. Negrini S, Donzelli S, Negrini A, et al. Specific exercises reduce brace prescription in adolescent idiopathic scoliosis. J Rehabil Med. 2019;51(3):211–219. doi:10.2340/16501977-2527
7. Kotwicki T, Cheneau J, Jeżewska M. Conservative management of idiopathic scoliosis: current guidelines. Ortop Traumatol Rehabil. 2013;15(3):181–190.

Umów konsultację fizjoterapeutyczną

Ocena postawy i dobranie indywidualnej terapii skoliozy metodą FITS.Zarezerwuj wizytę w Mikołowie

Przeczytaj również:

• Wady postawy u dzieci – jak je rozpoznać i kiedy działać?
• Fizjoterapia dzieci i młodzieży
• Diagnostyka

O autorce

Certyfikowana terapeutka metody FITS, fizjoterapeutka dziecięca specjalizująca się w diagnostyce i terapii skolioz oraz wad postawy. W swojej pracy łączy aktualną wiedzę naukową z praktycznym podejściem do dziecka i rodziny, kładąc nacisk na indywidualną terapię i edukację rodziców. Poznaj nasz zespół →

Materiał ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani fizjoterapeutycznej.